بسم الله الرحمن الرحیم لتجدن اشد الناس عداوة للذین آمنوا الیهود و الذین اشرکوا ** قطعا، يهود و مشركان را دشمنترين مردم نسبت به مؤمنان خواهي يافت. (سوره 5 آیه 82)

تحلیل و بررسی زیارت اربعین با رویکرد سیاسی- اجتماعی

زیارت اربعین را می‌توان با ابعاد و جهات مختلفی مورد تحلیل و بررسی قرار داد که یکی از آن جهات، رویکرد سیاسی- اجتماعی به این قضیه تاریخی است. حجت الاسلام و المسلمین دکتر محسن محمدی، معاون علمی مؤسسه تاریخ تطبیقی در مصاحبه‌ای «زیارت اربعین» را با رویکرد مذکور مورد ارزیابی قرار داده است که در آستانه اربعین حسینی تقدیم می‌گردد:


سؤال: چند سالی است که زیارت اربعین با جمعیت میلیونی برگزار می‌شود. در سایر ادیان نیز چنین اجتماعاتی برگزار می‌­شود؛ ولی به نظر می­‌رسد این اجتماع با چنین عظمت و گستردگی، مخصوص شیعه است. تحلیل شما از این اجتماع بزرگ دینی چیست؟
پاسخ: صدام در دوران حاکمیت بیش از سی سالۀ خود کلیۀ مراسم‌های عزاداری اهل بیت (ع) را تعطیل کرده بود، اما بعد از کشته شدن صدام، احساسات و انگیزه­‌های دینیِ چندین سالۀ مردم عراق سر باز کرده و انفجاری از حضور محبان اهل بیت (ع) در حرم‌های ائمه (ع) رخ داد. به این ترتیب با از سرگیری دوباره پیاده‌روی و زیارت اربعین، مراسم پیاده‌روی این روز، به بزرگ‌ترین و باشکوه‌ترین تجمع جهانی شیعیان تبدیل گردید.

امروزه اربعین امام حسین (ع) بیش از مناسبت­‌های دیگر شاهد حضور فعال مسلمانان از عراق و دیگر کشورهای اسلامی است؛ به طوری که تعداد زائران بارگاه ملکوتی امام حسین (ع) در سال‌های 2009 و 2010 بین 10 تا 14 میلیون نفر بوده است و آمارهای مراکز مختلف گویای آن است که مراسم زیارت اربعین سال 1434 (2013) که با حضور حدود 20 میلیون نفر برگزار شد، بزرگ‌ترین تجمع بشری در جهان محسوب می­‌شود. علاوه بر آن، هر ساله خیل عظیمی از پیروان سایر ادیان از جمله مسیحیت نیز به همراه دستجات و هیئات عزاداری برای شرکت در مراسم اربعین سرور و سالار شهیدان وارد کربلا می‌­شوند.

به جرأت می­‌توان گفت با اربعین حسینی، بزرگ‌ترین همایش انسانی دنیا اکنون در اختیار شیعیان است. از نظر جمعیت شرکت کننده، از کنگره‌ عظیم حج هم که با حضور حداکثر ۴ میلیون مسلمان برگزار می‌شود، پیشی گرفته است. در حالی که حاجیان هر سال حداکثر ۲۰ کیلومتر پیاده‌روی دارند، شیعیان عراق و کشورهای دیگر از شهر‌ها و مناطق مرزی مختلف این کشور مانند منذریه بصره، ناصریه و نعمانیه گاهی حدود ۴۰۰ کیلومتر را پیاده طی می‌کنند تا به نجف اشرف برسند. همچنین میلیون‌ها عزادار دیگر هم از سراسر جهان با هواپیما خودشان را به نجف اشرف می‌رسانند و از آن‌جا تا کربلای معلی حدود ۸۰ کیلومتر را پیاده طی می‌کنند تا در روز اربعین به کربلا برسند. به این ترتیب، حج حسینیان در کربلا، سعی بین صفا و مروه آن‌ها در بین‌الحرمین و لباس احرام آن‌ها، لباس عزای سیدالشهدا (ع) است. حداقل مسیری که با پای پیاده به سمت اربعین طی می‌شود، از شهر نجف اشرف است که تا کربلا حدود 80 کيلومتر فاصله دارد.

در طول تاریخ بشری، همواره اجتماعات بزرگ بشری شکل گرفته است. در این بین، دین به عنوان مهم‌­ترین عامل همبستگی و تجمع بشر بوده است و بخش مهمی از این نقش‌­آفرینی مذهب در اجتماعات بشری، به واسطه رهبران دینی بوده است. با این رویکرد، مهم‌­ترین اجتماعات بشری در تاریخ معاصر را چنین می­‌توان برشمرد:

    اجتماع ۲۰ میلیون نفری شیعیان در کربلا در دسامبر ۲۰۱4 در روز اربعین (۱۴۳۵ قمری).
    اجتماع ۱۵ تا ۱۸ میلیون نفری شیعیان در کربلا در ژانویه ۲۰۱۳ در روز اربعین (۱۴۳۴ قمری).
    اجتماع ۱۵ تا ۱۸ میلیون نفری شیعیان در کربلا در سال ۲۰۱۲ در روز اربعین.
    اجتماع ۱۵ میلیون نفری شیعیان در کربلا در سال ۲۰۱۱ در روز اربعین.
    اجتماع ۱۴ میلیون نفری هندی‌ها در تامیل نادوی هند در سال ۱۹۶۹ در تشییع جنازه آنا.
    اجتماع ۱۰ تا ۱۴ میلیون نفری شیعیان در کربلا در سال ۲۰۱۰ در روز اربعین.
    اجتماع ۱۰ تا ۱۴ میلیون نفری شیعیان در کربلا در سال ۲۰۰۹ در روز اربعین.
    اجتماع ۵ تا ۹ میلیون نفری ایرانیان در تشییع و تدفین امام خمینی (ره) در ۱۹۸۹.

در این فهرست، مراسم اربعین حسینی در کربلا در سال ۲۰۱4، بزرگ‌ترین تجمع مسالمت‌آمیز تاریخ بشر به شمار می‌­آید.

سؤال: این اجتماع با این همه عظمت و گستردگی، با چه واکنشی از طرف دشمنان و رقبای شیعه روبه‌­رو شده است؟
پاسخ: اربعین در تاریخ عاشورا از این جهت مهم است که به مبلغ بزرگ عاشورا، حضرت زینب (س) گره خورده است؛ همان بانویی که ادامه ­دهنده راه نهضت عاشورا در احیای دین و روشنگری جامعه مسلمانان بود. پیاده‌­روی زیارت اربعین در دوران کنونی، لبیکی به تداوم شعار و اهداف نهضت عاشورا است. تجمع عظیم و میلیونی عاشقان و ارادتمندان حسینی که به احترام حضرتش و با تأسی از کاروان غم­‌دیده اسرا با پای پیاده به کربلا می­‌روند، نشان ­دهنده قدرت عظیم حسینی در جامعه شیعیان است که این چنین، قدرت بسیج ­کنندگی و ایجاد همبستگی دارد.

این مراسم، مورد خشم و تعصب کورکورانه گروه­‌های تکفیری قرار گرفته است. به طور مثال، در سال 1392 ابوبکر البغدادی سرکرده گروه­‌های تکفیری عراق، همه زائران اربعین حسینی را تهدید به قتل کرد. وی در یک فایل صوتی که منتشر شده بود، گفت: «چند سالی است که حضور شیعیان در اربعین رشد کرده است. ما امسال با تمام قوا وارد عمل خواهیم شد و در اربعین امسال، همانند عاشورای ۶۱ هجری، تمامی شیعیان را به خاک و خون می‌کشانیم»! و در ادامه می‌گوید: «زیارت حسین در اربعین، به نماد اتحاد شیعیان معروف شده است، و ما باید به این اتحاد و همدلی ضربه‌ای اساسی وارد کنیم».

بزرگداشت نهضت عاشورا در چهلمین روز پس از آن، همواره مورد توجه ویژه اهل بیت (ع) بوده است. با توجه به آموزه‌های‌ مکتب اهل بیت (ع)، از دیرباز شیعیان عزاداری روز اربعین را با شکوه بسیار برگزار می­‌کنند. طبعاً برگزاری این شعائر، موجب جلب توجه قلوب مسلمانان به مکتب اهل بیت (ع) در طول تاریخ شده است و به همین دلیل، دشمنان مکتب تشیع همواره به شیوه‌­های مختلف، مراسم اربعین را مورد حمله قرار داده­‌اند؛ اما این حملات خونین، نه تنها شعائر مذهبی شیعه در اربعین حسینی را متوقف نکرد، بلکه امروزه اربعین حسینی به روز جهانی وحدت مسلمین در مقابل جریان­‌های استکباری و تکفیری تبدیل شده است. اگرچه رسانه­‌های دشمنان شیعه می‌کوشند تا حرکت میلیونی و بی­‌نظیر اربعین را اقدامی صرفاً مذهبی و به دور از گرایش‌های اجتماعی و سیاسی نشان دهند، ولی اگر این حماسۀ بزرگ، سیاسی و اجتماعی نبود، این‌گونه مورد حملات خونبار دشمنان قرار نمی­‌گرفت. از سوی دیگر، با هیچ عقلی نمی­‌توان وجوه سیاسی را از این حماسه بزرگ تفکیک کرد.

به هر تقدیر، اربعین حسینی به رغم اقدامات خشونت‌­بار دولت‌­های سرکوب­گر و گروه­‌های تکفیری تروریستی، هر ساله باشکوه‌­تر می­‌شود و راهپیمایی پیاده به سوی کربلا در ایام اربعین که به گواه آمارهای رسمیِ رسانه‌­های غیر اسلامی، بزرگ‌­ترین راهپیمایی کمی و کیفی جهان است، عملا به نماد قدرت شیعه تبدیل شده است و می­‌تواند به تزلزل و نابودی سیاست­‌های آمریکا، رژیم صهیونیستی و دست­‌نشاندگان آن‌ها در منطقه بینجامد. همان‌گونه که مقام معظم رهبری فرمودند، شروع مغناطیس حسینی در روز اربعین است و این حماسه، تنها با شور و شعور حسینی رقم می‌خورد.

سؤال: مباحث زیادی بین کارشناسان تاریخ مطرح است که کاروان اسرا در اربعین اول به کربلا رسیدند یا اربعین دوم. به نظر شما این بحث از چه جهت اهمیت دارد؟

پاسخ: البته این موضوع یک بحث تاریخی است و از جهت دقت نظرهای تاریخی مهم و قابل بحث و بررسی است؛ ولی به نظر می­‌رسد اهمیت ابعاد تبلبغی و اجتماعی اربعین بیشتر باشد.

یزید پس از معاویه، سیاست مکارانه و زیرکانه و نفاق‌آلود پدرش در دشمنی با اهل بیت (ع) را کنار گذاشت و علنا و صریحا به مبارزه با بنی‌هاشم و براندازی آن‌ها پرداخت. در مقابل، امام حسین (ع) برای حفظ دین و مسیر حق در مقابل باطل قیام نمود و در این راه به همراه یاران خود به شهادت رسید. یزید به گمان باطل خود، با به شهادت رساندن آن امام همام و به اسارت کشیدن خاندان مطهرش، به طور کامل بر اهل بیت (ع) غلبه پیدا کرده بود؛ ولی شهادت حسین (ع) در کربلا و در ادامه، کاروان اسرا چنان شور و هیجانی در امت اسلام به راه انداخت که سبب رسوایی یزید و هلاکت بزرگان سپاهش توسط قیام کنندگان پس از حادثه کربلا شد؛ در حالی که یزید، حادثه عاشورا و سپس اسارت خاندان اهل بیت (ع) را به عنوان سندی بر موفقیت و اقتدار خود می‌دانست.

در این بین، بازگشت اهل بیت (ع) در اربعین به کربلا، بازگشتی افتخار‌آمیز در پایان اجرای یک مأموریت دشوار است. زائران اربعین با هم‌پیمانان خود که در روز عاشورا از آن‌ها جدا شده بودند، تجدید پیمان و خاطره نمودند. از این جهت روز اربعین را می‌توان پایانی غرورآمیز و البته اندوهناک بر روز عاشورا دانست.

البته چنان­‌که فرمودید، بین تاریخ‌دانان اختلاف نظر است که بازگشت اهل بیت (ع) در اربعین سال اول (61 هجری) اتفاق افتاد یا اربعین سال دوم (62 هجری)؛ ولی با توجه به نکات فوق به نظر می‌رسد این بحث چندان مهم نباشد؛ زیرا اهمیت اربعین بیش از آن‌که در ابعاد و مسائل تاریخی باشد، در جهات سیاسی-اجتماعی و معرفتی آن است.

سؤال: به نظر شما زیارت اربعین با این جمعیت میلیونی و به صورت پیاده چه تحلیل سیاسی-اجتماعی دارد؟

پاسخ: زیارت اربعین نمادی از قدرت اجتماعی شیعه است. جمعیت میلیونی شیعه در زیارت اربعین بدون دخالت هیچ دولتی انجام می­‌شود و همه این سیستم و امکانات و هماهنگی­‌ها، بدون حضور و فراخوان هیچ گونه دولتی انجام می­‌شود. شما در کجای دنیا سراغ دارید که چنین همایش عظیمی به صورت خودجوش انجام شود؟ فراخوان و همایش­‌های دولتی حداکثر در جمعیت چند هزار نفری روی می­‌دهد. در واقع، زیارت اربعین نمادی از بروز اقتدار شیعه است و نشان­گر سرمایه اجتماعی شیعه است. سرمایه فقط در ابعاد اقتصادی و نظامی نیست. امروزه اندیشمندان و استراتژیست‌ها به این نتیجه رسیده­‌اند که مهم­‌ترین سرمایه هر جامعه­‌ای، سرمایه اجتماعی آن است. به این ترتیب، زیارت اربعین قدرت شیعه در بسیج­ کنندگی جامعه را نشان می­‌دهد؛ قدرتی که در سایر ادیان و مذاهب، نمونه آن را سراغ نداریم.

افزون بر این، زیارت اربعین نشان­گر نوعی همبستگی و هم­گرایی اجتماعی است؛ چرا که این اجتماع، با حضور اقوام و گروه­‌های مختلف انجام می­‌شود و همه افراد با سطح مالی و تحصیلی و اجتماعی مختلف شرکت می­‌کنند و همه یکدیگر را برای برپایی این مراسم عظیم یاری می­‌کنند، بدون این‌که هیچ کس بر دیگری فخر بفروشد. زیارت اربعین شاید در ابتدا اجتماعی عربی بود؛ ولی امروز با حضور شیعیان از کشورهای مختلف، ویژگی و تعریف غیر ملی­‌گرایانه­‌ای یافته است و به نمادی از وحدت شیعه تبدیل می­‌شود. همواره در طول تاریخ نزاع بین عرب و عجم وجود داشته است که لطمه­‌های زیادی را نیز به اسلام زده است؛ ولی زیارت اربعین با حضور دوستانه و هم‌گرایانه عرب و عجم انجام می­‌شود.

همه این حضور و شور، به دلیل ایمان و محبت به اهل بیت (ع) است که زیارت اربعین را به نمادی از وحدت و همگرایی اجتماعی شیعه تبدیل کرده است. همین ویژگی­‌های زیارت اربعین است که کینه­‌توزی و تعصب کور دشمنان شیعه را برانگیخته است.